«Фарёди хомўш»

Торнигори Маликнеъмат

Маънии вожаи «точик»


Мачид  Асадй

Маънии  вожаи  «точик»

Бисмиллоҳи  раҳмони  раҳим.

Дар  мавриди  мафҳуми  вожаи  «точик»  эҳтимолоти  фаровоне  дода  шуда  ва  маъонии  муттаадид,  муттавофит  ва  баъзан  мутазодй нақл  шудааст.  Дар  ин  навиштор  бидуни  ҳеч  қазоват ва  пешдоварй  танҳо  теъдоде  аз  ин  эҳтимолот  ва  маонй  нақл  мегардад. Умедворем  дар  ояндаи  наздик  бо  ручўъ  ба  манобеъ ва  маохизи  дасти  аввал  ва  баҳрагирй  аз  мустанадоти  муттақин  ва  ҳамкориву  мусоидати  дўстоне, ки  ин  матлабро  мутолиа  мекунанд,  битавонам  ин  навишторро  комил  намоям.

1. Дар  луғатномаи  англисии  Оксфорд  «точик»-ро  «як форс» ва  касе,  ки  на  араб  бошад  ва  на  турк,  таъриф  кардаанд.

2. Равоншод,  профессор  Маркворти  олмонй вожаи  «точик»-ро  сиришта  аз  ду  баҳр  «то»-«зердаст»  ва  «чик»-«кўчак»  дониста,  онро  «зердасти  кўчак» маънй кардааст  ва  мегўяд,  ки  туркон  мардуми  зердасти  худ,  ба  вижа  эрониёнро  ба  ин  ном  хондааанд.Ва  аз  ин  чост,  ки  гурўҳе  аз  эронинажодон   ва  порсизабонони  Вароруд (Мовароуннаҳр),  ки  акнун берун  аз  марзҳои  сиёсии  Эрон  ба  сар  мебаранд,  бо  ҳамон  номи  «точик»,  ки  аз  сўи ҳамсояҳои  туркашон  ба  онҳо  дода  шудааст,  номида  мешаванд.(Тамомии  Мовароуннаҳр  чои  зисти точикон  буд. Гувоҳи  ин  гуфтаҳо  номи  точикии  мавзеъҳое ҳастанд, ҳеч  кадоми  инҳо  решаи  туркй надоранд:  Чочкант, Самарқанд,  Бухоро, Фарғона, Марғелон, Дизак,  Чуст,  Намангон, Андичон, Сирдарё, Хоразм, Бегобод (Узбакистон), Аштархон,(Россия), Остона (Қазоқистон), Ишқобод, Чорчў (Туркманистон), Бодкант,  Чалолобод, Андарак (Қирғизистон). Туркишавии Мовароуннаҳр баъди  инқирози  давлати  Сомониён,  дар ҳангоми  салтанати ғазнавиён – Сабуктегин, Алптегин, Маҳмуд  ва  Масъуд  оғоз  гардида,  дар  замони    истилои  муғул  ба  авч  расид. М.Н)

3. Тибқи  фармудаҳои   Садриддин  Айнй (Точикистон)  ва  Мучтабо  Минавй (Эрон)  «точик»  вожаест,  ки  фарҳанг  ва  дастовардҳои  қадимии  мардуми  ин  сарзаминро  баён  мекунад. (Аз  ин  гуфтаҳо  дида  беҳтар  сухане  дар  бораи  вожаи  «точик»  вучуд  надорад. М.Н.)

4. Илова  бар  осори  эроншиносон  ва  фарҳангҳои  пешину  имрўз  аз  чумлаи  «Мунтахабуллуғот», «Доиратулмаорифи  форсй»,  «Бурҳони  қотеъ», «Сирочуллуғот»,  «Низомулатбоъ», «Фарҳанги  Амид», «Фарҳанги  Муин»,  «Луғатномаи  Деҳхудо»  ва  ғайра  вожаи  «точик» ва  мафҳуми  луғавии  он  мавриди   баррасй карор гирифтааст.Бештари  пажуҳишгарон   бар  пояи аснод  ва  мадорики  боарзиш  точикро  қавми  ғайри  араб  ва  турк  муаррифй  карда,  ононро  аз  нажоди  эронй  донистаанд,  ки  дар  Эрон   бузург  шудаанд.

5. Муҳит  Таботабой (с.104)  «точик»-ро  сифате  барои  эрониёни  форсизабон  дониста  ва  нисбат  доштани  онро  ба  қабилаи  Тай  рад  кардааст.

6. Вожаи  точик  дар  «Девонуллуғот»-и  турк  ба  сурати  «тажик»  зикр  шудааст.(Кошғарй,  зайли  «тажик»).

7. «Тозик» —  ғайри  араб  ва  ғайри  турк («Шарафномаи  Мунирй»)

8. «Тозик»  ва  «тожик»  бар  вазн  ва  маънии  «точик»  аст,  ки  ғайри  араб  ва  турк  бошад. («Бурҳони  қотеъ»).

9. Бархе  «точик»-ро  баргирифта  аз  вожаи  «точ»  зикр  кардаанд. ( Айнй,с.41, Шукурй, 1996, ҳамон  чо, Гадозода, с.97-98, Човид, с.204-205, Умарзода, с.268.)

10.Баъзе  калимаи  «точик»-ро  баргирифта  аз  номи  қабилаи  «точ» (Доъиюлислом, ҳамон  чо! Зеҳнй, саҳ.216 )  ва  бархе  дигар  онро  гирифта аз  номи  қабилаи  арабии  «тай» (Сундармон, саҳ.51. Моҳёри  Навобй, ҳамон  чо, Мираҳмадй, саҳ.237) ва  низ  баргирфта  аз  номи  қавми  «тот»,  ки  дар  Эрон  ва  Покистон  сокинанд, (Саччодия,  саҳ.177)  донистаанд.

11. «Точик»  ба  маънои  қавме  ориёинажод  аз  решаи  «тот»  аст.( Моҳёри  Навобй,  саҳ.446). Номи  «Дойтийо»-руди  муқаддас  дар  Эронвиж , дар  Авасто,  ба  эҳтимоли  қариб  ва  яқин  бо  вожаи  «тот»  ва  «точик»  ҳамреша  аст.

12.Точикҳоро  монавиёне  донистааст,  ки  ба  форсии  нав  сўҳбат  мекунанд  ва  аз  қарни  сеюм/нуҳум  адабиёти  монавии  барчастае  ба  форсии  нав  офаридаанд. Ҳамчунин  «тозик»  мухаффафи  «тожик»  ё  «точик»  аст,  ки  туркон  ба  ирониён  итлоқ  мекардаанд.(Байҳақй,  чилди  2,  саҳ.520, ҳавошй  Хатиб  Раҳбар,  саҳ.609.)

13. «Точик»-ро  дар  луғоти  туркй  ба  маънии  «аҳли  форс»  навиштаанд. ( Ғиёсуллуғот,  Онандроч).

14. Дар  бораи  аслу  насаби  қавми  точик  назарҳои  гуногуне  матраҳ  шудааст,  аз  чумла  фарзанди  араб,  ки  дар  Ачам  зода  ва  бузург  шудааст,  тоифаи  ғайри  араб,  ки  бо  матлаби  қаблй таноқиз  дорад  ва  тоифаи  ғайри  турк (Бурҳон,зайли  «точик», Шод.  Ғиёсиддин  Ромпурй, Алиакбари  Нафисй),  номи  қавме  аз  туркҳо (Сомй),  ғуломи  озоде,  ки  кишоварз  бошад (Алиакбари  Нафисй,  ҳамон  чо)  ва  насли  эронй ва  форсизабон. Муҳаммад  Юсуфхон  дар  «Таърихи  Юсуфй»  точикҳоро  муғул  донистааст,  дар  ҳоле  ки  муғулҳо  ғайри  худро  «точик»  мегуфтаанд. (Оқабош  Қочор,  саҳ.271).

15.О.Бренштам   пайдоиши  номи  «точик»-ро қабл  аз  даврони  араб  дониста,  онро  ба  забони  точикии  куҳани  мардумони  Тахористон  ба  ҳазорсолаи  қабл  аз  милод  нисбат  медиҳад  ва  номи  «точик»-ро  аз  решаи  «тажй»  дар  забони  сакой медонад.

16. «Точик»  сифати  мансуб  аст  аз  номи  қабилаи  арабии  «Той».

17. «Точик»  сурати  дигаре  аз  «тозик»  ва «тожик»,  ба  маънои  «араб»  аст.

18.Иддае  аз  донишмандони  ғарб  ва  чанд  тан  аз  донишмандони  рус  бар  асоси  шакли  форсии  миёна  вожаи  «точик»  ё  «тозик»  ба  маънои  «араб», номи  «точик»-ро  низ  ба  араб  нисбат  додаанд.Аммо  ин  ҳамгунй  ва  шабоҳати  овой  дар  рабт  додани  номи  ин  ду  мардумро  гурўҳи  дигари  донишмандон  бо  овардани  далелҳо  рад  мекунанд.

19.Арабҳои мусулмон точикҳоро  «авгона»  меномиданд.

20.Аз  қадимулайём  зиннати  сар  барои  мардуми  ин  сарзамин  аҳамияти  фаровон  доштааст  ва  ин  зиннат  ба  сурати  кулоҳ  ва  ё  кулоҳи  ороишй(точ)  буда  ва  акнун  низ  ҳаст  ва  инон  бо  доштани  чунин  суннате  худашонро  «точик»  мегуфтаанд.

21.Вожаи  «точик»  аз  се  бахш  ташкил  шудааст. Бахши  аввал  «точ»,  ки  зиннатбахши  сари  подшоҳон  ва  нишонаи  подшоҳии  онон  буда.Бахши  дуввум  «и»  нисбат  аст,  монанди  «бухорй», «самарқандй».Ва  бахши  охир «к»-ро  дастак  гўянд.

22.Эҳтимол  дорад,  ки  вожаи  «точик»  аз  решаи  «дод»  бо  иловаи  пасванди  «ик» («Додик»  ба  маънои  бисёр  додгар»)  дар  форсии  тољикй бошад.(Монанди  «хандоник»-касе,  ки  бисёр  механдад.)

23.Иртиботи  номи  «точик»  бо  «тот»низ низ аз  нигоҳи забоншиносй  ва  таърихй  рад  гардидааст.

24. «Точик»  аз  «той»  аст  ва  ҳамреша  бо  калимаи  юнонии  «тагос»  ба  маънои  «пешво»  ва  «дадик».

25. «Точик»  аз  решаи  «тажй»  дар  забони  сакой  аст.

26.«Точик»  номи  қабоили  «доҳо»  буда,  портҳо  ва  ашкониён  «дажй», «точик»  ва  «дачик»  хонда  мешуданд.

27. Точикҳо  то  кунун  ба  номҳои «точик», «тозик», «тожик», «тажик», «точак», «авгона», «порсивон», «точики»

( «точики»  нодуруст  аст,  зеро  муаллиф онро  аз  он,  ки  русҳо  «таджики»  мегўянд,  гирифтааст. Ғолибан  муаллиф  огоҳи надорад,  ки  дар  забони  русй  пасванди  «и»   чамъбандикунанда  буда,  ба  точикй  «ҳо»-ро  ифода  менамояд.) «тот»,  «тачикй»  ва  «сарт»…  хонда  мешуданд.

28. Точикҳо  дар  Афғонистон  «порсивон» (агар  чунин  гуфта  шаванд ҳам  аз  забони  паштуниҳо ё ғайриточикҳо  гуфта  мешаванд.  Вагарна  худи  точикон,  ки  аз  чиҳати  шумора  дар  Афғонистон    бештар  аз  паштувонанд,  худро  «точик»  мегўянд.М.Н.) дар  Чумҳурии  Федеротиви  Русия  «точики» (муаллиф  ищтибоҳи  дар  боло содиршударо  такрор  кардааст. Ў калимаи  русии  «таджики»-ро  чунин  пиндоштааст.(М.Н.) дар  забони  туркй  «қизилбош» (аммо  ин  сифате  буд,  ки  барои  тафриқа  кардани  чанговарони  Мовароуннаҳр  низбат  ба  мухолифон  корбаст  мешуд. «Қизилбош»-ро  ба  «точик»  нисбат  додан  намешояд. М.Н) дар  Ховари  Эрон  «точик»  ва  дар  Бохтари  Эрон  «тот»  ва  дар  Сиистон  «тачикй»  шинохта  щудаанд.

29.  «Точик» ҳамрешааст  бо  номи  мардуми  эронии  «тот».

30. Точикон  аз  куҳантарин мардуми нажоди  ориёии  эрониюиласл  ва  порсизабон  ҳастанд,  ки  аз  дер  боз дар  ин  сарзамин  ба  сар  мебаранд. Аз  ин  рў  сарзамине, ки  дар  он  сукунат  кардаанд, ба  Точикистон  маъруф  шудааст. Ба  баёни  дигар  номи  кишвари  Чумҳурии  Тољикистон  аз  номи  қавми  озода,  рашид  ва  покандеши  «точик»  гирифта  шуда ва  онро  Точикистон  номиданд.

31. Дар  авоили  садаи  20  м.  вожаи  «точик» дар  Иттиҳоди  Чамоҳири  Шўравй  баробар  бо  «сарт» ба  маънии  чамъияти  асконёфтаи  Осиёи  Марказй  ба  кор  мерафт.

32.Дар  давраи  сафавй  «точик» ба  мудирон  ва  начибзодагони  дарбор  итлоқ  мешуда,  ки  ба  чунбиши  қизилбош   муртабит  буданд…

Баргардонй  аз  сомонаи  «Точикмедиа»

Декабрь 12, 2010 - Posted by | Culture, Аквом, Афгонистон, Инсон, Точикистон, Фарханг ва адабиёт, Хуросон, Хучанд, Чахон, Iran

Комментариев нет.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s

%d такие блоггеры, как: